Έχουν περάσει πενήντα δύο χρόνια από τότε που ο Βάρ­γας Γιόσα και ο Γκαρσία Μάρκες, δυο Λατινοαμερικάνοι μυθιστοριογράφοι ακόμη νέοι, έκαναν στη Λίμα αυτή την πολύ παράξενη συζήτηση που πρόκειται να διαβάσει ο ανα­γνώστης. Είναι πολύ παράξενη διότι σ’ αυτή δεν υπάρχει καμιά σημαντική λέξη που να μην έχει υποστεί δραματικό μετασχηματισμό μετά απ’ όλον αυτόν τον καιρό. Ο τίτλος της συζήτησης, Το μυθιστόρημα στη Λατινική Αμερική, μοιά­ζει άκακος, απλός, περιγραφά δηλωτικός, αλλά αμέσως κα­ταλαβαίνουμε πως ούτε το μυθιστόρημα ούτε η Λατινική Αμερική ούτε, πολύ περισσότερο, το λατινοαμερικάνικο μυ­θιστόρημα είναι αυτά για τα οποία μίλησαν ο Βάργας Γιό­σα και ο Γκαρσία Μάρκες τον Σεπτέμβριο του 1967. Κι αυ­τό επειδή, δώστε προσοχή παρακαλώ, αυτό που συνέβη στην πραγματικότητα είναι ο Βάργας Γιόσα και ο Γκαρσία Μάρκες: Διότι αυτός ο μισός αιώνας είναι η εποχή της επι­τυχίας και της επίδραση του Εκατό χρόνια μοναξιά, της θη­ριώδους φιλοδοξίας του Συζήτηση στον καθεδρικό ναό, των θαυμαστών έργων της παράδοσής μας που είναι το Χρονι­κό ενός προαναγγελθέντος θανάτου και το La guerra del fin del mundo [Ο πόλεμος της συντέλειας του κόσμου]· διότι αυτός ο μισός αιώνας είναι επίσης εποχή μετασχηματισμών του πολιτικού μας κόσμου (από την υπόθεση Παδίγια* και

τον Πινοτσέτ ως τον φουχιμορισμό* και τη μακροημέρευ­ση του Φιντέλ Κάστρο) και σε όλους τους ήταν παρόντες αυτοί οι δυο μυθιστοριογράφοι. Ο Μπόρχες, ο οποίος ανα­φέρεται συχνά σ’ αυτή τη συζήτηση, όρισε για πάντα την ιδέα στο Πιερ Μενάρ, συγγραφεύς του Δον Κιχώτη: το πέ­ρασμα του χρόνου –κι αυτή η παράξενη ενσάρκωση του χρόνου που είναι τα βιβλία τα οποία γράφουμε– αλλάζει τις λέξεις. Αυτός είναι ένας από τους πιο εποικοδομητικούς τρό­πους να διαβάσει κανείς ετούτη τη συζήτηση. Για μας, τους Λατινοαμερικάνους αναγνώστες και συγγραφείς, οι λέξεις που χρησιμοποιούνταν το 1967 για να εξηγήσουν την ιστο­ρική στιγμή δεν υπάρχουν πια: Καταστράφηκαν και επα­νεφευρέθηκαν με τα χρόνια και σήμερα δεν τις χρησιμο­ποιούμε όπως τις χρησιμοποιούσαν εκείνοι. Μια και γίνε­ται λόγος για τη μοναξιά ως θεματική των βιβλίων τους, τον Γκαρσία Μάρκες τον τρομάζει πως αυτό θα θεωρηθεί υπερβολικά «μεταφυσικό» και, ως εκ τούτου, «αντιδραστι­κό»**· όταν ο Βάργας Γιόσα μιλάει για την «ευθύνη» του