Der materialistische Wahrnehmungsansatz ist eine Geschichte, die viel älter ist als Marx und Engels; sie reicht zurück bis Thales von Milet. Das Gleiche gilt für die Konflikte zwischen Idealismus und Materialismus, die den Gegensätzen von Berkeley und Huygens gegenüber den von Bacon, Hobbes und Spinoza vorausgehen; wir müssen auf Plato und Epikur zurückgreifen.
Dennoch haben Marx und Engels, unabhängig davon, wo wir ideologisch oder parteipolitisch stehen – diese sind in der heutigen Zeit des Durcheinanders nicht mehr selbstverständlich – uns mit einer außergewöhnlichen – offensichtlich nicht perfekten – Waffe zur Annäherung ausgestattet, wenn nicht sogar für das ganze Leben, eines bedeutenden Teils davon. In der Geschichte nennt man das historischen Materialismus, und er interpretiert die menschliche Geschichte durch die Produktionsverhältnisse und die sozioökonomischen Gegensätze. Mit anderen Worten, der menschliche Geist und die Handlung folgen den menschlichen Klassenverhältnissen und werden von ihnen gelenkt. Ist das wirklich so?
Die Wahrheit ist, dass die Einwände gegen den historischen Materialismus, die bereits bestanden, durch die kontinuierlichen Entdeckungen im Göbekli Tepe unterstützt wurden. Die Erschütterungen in den materialistischen Theorien sind subversiv, was die evolutionären Stufen menschlicher Gesellschaften betrifft (z.B. Nomadismus -> Beginn der Landwirtschaft und Viehzucht -> kollektiv organisierte Gesellschaften -> Überschuss -> Entstehung politisch-militärischer und geistiger Führung), die durch archäologische Ausgrabungen und Studien an den Megalithtempeln, die aus der Zeit stammen, in der Menschen noch als Nomaden, Jäger und Sammler galten, ans Licht kamen. Dennoch bleibt der historische Materialismus ein wertvolles Werkzeug, das für ein umfassenderes Bild der menschlichen Geschichte unerlässlich ist. Und mit diesem Werkzeug in der Hand führt uns Professor für Neuere Geschichte am Fachbereich Politikwissenschaften der Aristotle-Universität Thessaloniki und Vertreter der breiteren marxistischen Geschichtsschreibung, Giorgos Margaritis, auf eine Reise durch die Beziehung zwischen Politik und Krieg, beginnend in der Bronzezeit bis heute (Ukraine und Naher Osten).
Das Buch betrachtet den Krieg als ein konsumorientiertes Ereignis, das die Existenz von zwei Arten von Überschüssen voraussetzt (Humanressourcen und materielle Vorräte), um ihn führen zu können. Gleichzeitig hebt es den Mechanismus hervor, der einen Krieg wirtschaftlich, administrativ und politisch organisiert. Dieser Mechanismus ist der Staat. Das Buch verfolgt und dokumentiert die Abhängigkeitsverhältnisse der Mittel und Parameter des Krieges, basierend auf den produktiven und damit verbundenen sozialen Beziehungen.
Der Autor erwähnt eigenständig einige der „Schwächen“ und Beschränkungen seiner Studie. Wie er selbst schreibt, strebt er nicht an, uns eine vollständige Geschichte des Krieges oder seiner Technologie zu liefern, und seine Bezüge zur Welt außerhalb Europas sind begrenzt. Sein Schwerpunkt liegt vor allem auf Mitteleuropa und Westeuropa. Er vermeidet die byzantinische Erfahrung, die mittlerweile ein eher zentrales Thema ist, das in der westlichen (und nicht nur) Geschichte ernsthaft neu betrachtet wird. Er lässt einige Übergänge vage, manchmal weil es noch nicht genügend Belege gibt, manchmal weil sie wahrscheinlich nicht zufriedenstellend durch die materialistische Theorie erklärt werden. Abschließend lässt sich, wie zu erwarten ist, der Raum der Psychologie des Individuums des Kriegers (der ihn dazu drängt, Beziehungen zur Religion zu entwickeln) sowie der Einfluss von Phänomenen wie dem orthodoxen Christentum – das erste – mit marxistischen Begriffen – einer klassengebundenen, volkssynkretistischen sowie internationalen (Welt-)Ideologie – zumindest im Westen, der das Byzantinische Reich dazu brachte, fast 11 Jahrhunderte lang harte Angriffe von allen Seiten zu überstehen, lebendige Bewusstseins- und Fremdheitsgefühle – und wahrscheinlich auch Klassenbewusstsein – der Balkanvölker während der osmanisch-lateinischen Jahrhunderte aufrechtzuerhalten, während es gleichzeitig ein entscheidendes ideologisches Motiv für Revolutionen war.
Mit seiner eigenen Methodologie vermittelt unser Professor ein Verständnis für das Komplex der Soldat-Bürger-Demokratie sowie den „Vertrag“, den die Französische Revolution aufstellte, wonach die Beteiligung der Bürger an der Verteidigung der Nation den Weg für ihre politische Vertretung ebnete. Die Verpflichtung der politischen Macht, die Bürger – Soldaten – zu berücksichtigen, wird im Amerikanischen Bürgerkrieg deutlicher sichtbar. Es ist daher offensichtlich, dass ein Mensch mit Waffe oder zumindest in Waffentraining, unter unangenehmen Bedingungen, mit bewusster Identität (politisch, national, sozial etc.) kein „einfacher“ Bürger für irgendein politisches System wird und was er bereit ist zu akzeptieren sowie welche Forderungen er daran stellt. Georg Margaritis bemerkt, dass „die Teilnahme am Krieg durch nationale Armee und die Strukturen des bürgerlichen Staates die Grundlage und den Grund für den Erwerb von Rechten bildet: nationaler, politischer oder sogar ‘rassischer’. Es handelt sich um die endgültige Version eines Vertrags, der die politische Wahrnehmung menschlicher Gesellschaften durchdringt, auf die eine oder andere Weise, seit der Zeit der Hopliten-Revolution.“ Heute wird dieser langfristige Vertrag erneut gestört, da nationale Armeen (wieder) durch Berufsheere ersetzt werden, mit bekannten Konsequenzen aus der Vergangenheit und unbekannten unter den neuen Bedingungen.
Eine ebenfalls aufklärende Bemerkung des Professors ist, dass nach der Eliminierung der „kommunistischen Gefahr“ die Dämonisierung des Nationalstaates folgte. Übrigens wurde in der Zeit der großen Reiche jede Diskussion über den Nationalstaat als Aufruf zur Anarchie verstanden, während heute das Ganze fast schon als Faschismus – wenn nicht gar Nationalsozialismus – gilt. Ziel ist es also, laut Margaritis, heute die Staaten in Protektorate umzuwandeln; Räume, in denen das Volk und die politischen Kräfte – zersplittert – nicht die politische, wirtschaftliche, ideologische, kulturelle und psychologische Stärke besitzen, um gegen die Weltmächte zu bestehen. „Im Wesentlichen handelt es sich um eine Rückkehr zur Form der kaiserlichen Regierung“, stellt der Professor fest.
Ob Ideen durch wirtschaftliche Faktoren geprägt sind und Klassenbasen haben oder ob Menschen manchmal ihre Ideale über ihre persönlichen Interessen stellen, ist eine Diskussion – die, so sehr sie uns interessiert, zumindest seit Hesiod (Ἔργα καὶ ἡμέραι) geführt wird und wohl in absehbarer Zukunft nicht enden wird. In jedem Fall ergänzt das Buch viele bedeutende Puzzlestücke, die mit den politischen und ökonomischen Dimensionen des Phänomens Krieg sowie der mühsamen Art und Weise zu tun haben, wie Krieg und seine Technologie mit der Politik interagieren, um gemeinsam eine zentrale Rolle in der menschlichen Geschichte zu spielen. Gleichzeitig hebt es die Stärken und Schwächen der sozialen Organisationssysteme der analysierten Beispiele hervor. Es handelt sich um ein deutlich gut geschriebenes Buch, das von klaren Bedeutungen durchdrungen ist, egal ob wir mit der Methodik und Ideologie des Autors übereinstimmen oder nicht, und eröffnet neue Horizonte in einer Diskussion, die für einige ideologische Kreise bis vor wenigen Jahren noch Tabu war.
O υλιστικός τρόπος αντίληψης είναι μια ιστορία πολύ παλαιότερη από τον Μαρξ και τον Ένγκελς· φτάνει πίσω στον Θαλή τον Μιλήσιο. Το ίδιο συμβαίνει και με τις διενέξεις μεταξύ ιδεαλισμού και υλισμού, οι οποίες προηγούνται των αντιθέσεων των Μπέρκλεϊ και Χιουζ με τους Μπέικον, Χομπς και Σπινόζα· θα πρέπει να ανατρέξουμε στον Πλάτωνα και τον Επίκουρο.
Ωστόσο οι Μαρξ και Ένγκελς, ανεξαρτήτως που στεκόμαστε ιδεολογικά ή κομματικά - δεν είναι αυτονόητα πια αυτά την εποχή του αχταρμά - μας όπλισαν με ένα εξαιρετικό - προφανώς όχι τέλειο - όπλο προσέγγισης, εάν όχι ολόκληρης της ζωή, ενός σημαντικού τμήματος αυτής. Στην ιστορία αυτό ονομάζεται ιστορικός υλισμός και ερμηνεύει την ανθρώπινη ιστορία μέσω των παραγωγικών σχέσεων και των κοινωνικοοικονομικών αντιθέσεων. Με άλλα λόγια το ανθρώπινο πνεύμα και η δράση έπονται των ανθρώπινων ταξικών σχέσεων και άγονται και φέρονται από αυτές. Είναι έτσι όμως;
Η αλήθεια είναι ότι τις ενστάσεις στον ιστορικό υλισμό, που προϋπήρχαν, ήρθαν να υποστηρίξουν οι συνεχείς ανακαλύψεις στο Γκομπέκλι Τέπε. Οι αναταράξεις στις υλιστικές θεωρίες είναι ανατρεπτικές, όσον αφορά στα εξελικτικά στάδια των ανθρωπίνων κοινωνιών (π.χ. νομαδισμός -> αρχή γεωργίας και κτηνοτροφίας -> συλλογικά οργανωμένες κοινωνίες -> πλεόνασμα -> εμφάνιση πολιτικοστρατιωτικής και πνευματικής ηγεσίας) που έφεραν η αρχαιολογική σκαπάνη και οι μελέτες στο σύμπλεγμα αυτών των μεγαλιθικών ναών, οι οποίοι χρονολογούνται από την εποχή που οι άνθρωποι θεωρείται ότι ήταν ακόμα νομάδες, κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες. Ωστόσο ο ιστορικός υλισμός παραμένει ένα πολύτιμο εργαλείο, απαραίτητο για μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα της ανθρώπινης ιστορίας. Και με αυτό το εργαλείο ανά χείρας, ο καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Αριστοτέλειου Πανεπιστήμιου Θεσσαλονίκης και εκφραστής της ευρύτερης μαρξιστικής ιστοριογραφίας, Γιώργος Μαργαρίτης, μας ταξιδεύει στη σχέση πολιτικής και πολέμου, ξεκινώντας από την Εποχή του Χαλκού για να καταλήξει στις μέρες μας (Ουκρανία και Μέση Ανατολή).
Το βιβλίο βλέπει τον πόλεμο ως καταναλωτικό γεγονός, το οποίο προϋποθέτει την ύπαρξη δύο κατηγοριών πλεονασμάτων (ανθρώπινου δυναμικού και υλικών αποθεμάτων) για την διεξαγωγή του. Ταυτόχρονα τονίζει την ύπαρξη εκείνου του μηχανισμού ο οποίος θα οργανώσει οικονομικά, διοικητικά και πολιτικά έναν πόλεμο. Αυτός είναι το κράτος. Το βιβλίο παρακολουθεί και καταγράφει τις σχέσεις εξάρτησης των μέσων και των παραμέτρων του πολέμου, από τις παραγωγικές και συνακόλουθες κοινωνικές σχέσεις.
Ο συγγραφέας σπεύδει να αναφέρει από μόνος του κάποιες από τις «αδυναμίες» και τους περιορισμούς της μελέτης του. Όπως γράφει ο ίδιος, δεν φιλοδοξεί να μας δώσει μια πλήρη ιστορία του πολέμου ή της τεχνολογίας του, ενώ οι αναφορές του στον εκτός Ευρώπης κόσμο είναι περιορισμένες. Το πεδίο του είναι κυρίως η κεντρικο-δυτική Ευρώπη. Αποφεύγει τη βυζαντινή εμπειρία, η οποία είναι ένα μάλλον κομβικό κομμάτι που επανεξετάζεται σοβαρά πια, στη δυτική (και όχι μόνο) ιστορία. Αφήνει κάποιες μεταβάσεις αίολες, άλλοτε γιατί δεν υπάρχουν (ακόμα) αρκετά στοιχεία και άλλοτε γιατί μάλλον δεν εξηγούνται ικανοποιητικά από τη υλιστική θεώρηση. Τέλος, όπως είναι αναμενόμενο, αφήνει μετέωρο το χώρο της ψυχολογίας του ατόμου του πολεμιστή (που τον ωθεί να διαμορφώσει σχέσεις με τη θρησκεία) αλλά και της επίδρασης φαινομένων όπως ο Ορθόδοξος Χριστιανισμός - της πρώτης - με μαρξιστικούς όρους - διαταξικής, λαοσυνεκτικής αλλά και διεθνικής (κόσμο)ιδεολογίας - τουλάχιστον στη Δύση, η οποία έκανε το Βυζάντιο να αντέξει σκληρές επιθέσεις από κάθε πλευρά για σχεδόν 11 αιώνες, ενώ κράτησε ζωντανές τις συνειδήσεις και το αίσθημα ξένης - και πιθανότατα και ταξικής - κατοχής των βαλκανικών λαών κατά τους οθωμανό-λατινικούς αιώνες, όντας παράλληλα καίριο ιδεολογικό κίνητρο στις επαναστάσεις.
Με τη δική του μεθοδολογία, ο καθηγητής μας δίνει να καταλάβουμε το σύμπλεγμα οπλίτη - πολίτη - δημοκρατίας, καθώς και το «συμβόλαιο» που έθεσε η Γαλλική Επανάσταση, κατά το οποίο η συμμετοχή των πολιτών στην προάσπιση του έθνους, άνοιξε τον δρόμο για την πολιτική εκπροσώπηση τους. Η υποχρέωση της πολιτικής εξουσίας να υπολογίζει τους πολίτες - στρατιώτες, γίνεται πιο εμφανής στον Αμερικανικό Εμφύλιο. Είναι προφανές, λοιπόν, ότι ένας άνθρωπος με όπλο ή έστω εκπαιδευμένος στα όπλα, στην πειθαρχία και στην οργάνωση, υπό άβολες συνθήκες, με συνειδητή ταυτότητα (πολιτική, εθνική, κοινωνική κτλ.) δεν καθίσταται «εύκολος» πολίτης για οποιοδήποτε πολιτικό σύστημα και όσον αφορά στο τι είναι διατεθημένος να δεχτεί και στο τι απαιτήσεις έχει από αυτό. Σημειώνει ο Γιώργος Μαργαρίτης ότι «η συμμετοχή στον πόλεμο μέσω εθνικού στρατού και των δομών του αστικού κράτους αποτελεί τη βάση και τον λόγο για την απόκτηση δικαιώματος: εθνικού, πολιτικού ή ακόμα “φυλετικού”. Πρόκειται για την τελική εκδοχή μιας σύμβασης που διατρέχει την πολιτική αντίληψη των ανθρώπινων κοινωνιών, με το έναν ή τον άλλο τρόπο, από την εποχή της Επανάστασης των Οπλιτών». Σήμερα η μακροχρόνια αυτή σύμβαση διασαλεύεται ξανά, αφού οι εθνικοί στρατοί (ξανά)αντικαθίστανται από σώματα επαγγελματικά, με συνέπειες γνωστές από το παρελθόν και άγνωστες υπό τη βάση των νέων συνθηκών.
Μια επίσης διαφωτιστική παρατήρηση του καθηγητή είναι ότι μετά την εξάλειψη του «κομμουνιστικού κινδύνου», σειρά πήρε η δαιμονοποίηση του Έθνους-Κράτους. Παρεμπιπτόντως, την εποχή των μεγάλων αυτοκρατοριών κάθε συζήτηση για Έθνος-Κράτος εκλαμβανότανε ως προτροπή σε αναρχία, ενώ σήμερα θεωρείται κάτι σαν φασισμός, εάν όχι ναζισμός. Στόχος, λοιπόν, κατά τον Μαργαρίτη σήμερα είναι η μετατροπή των κρατών σε προτεκτοράτα· σε χώρους, που το έθνος/λαός και οι πολιτικές δυνάμεις - κατακερματισμένα - δεν θα έχουν την πολιτική, οικονομική, ιδεολογική, πολιτισμική και ψυχολογική συγκρότηση να αντισταθούν στις όποιες κοσμοκρατορίες. «Στην ουσία, πρόκειται για επάνοδο του σχήματος της αυτοκρατορικής διακυβέρνησης», σημειώνει ο καθηγητής.
Το αν οι ιδέες διαμορφώνονται από οικονομικούς παράγοντες και έχουν ταξικές βάσεις ή εάν οι άνθρωποι κάποιες φορές βάζουν τα ιδανικά τους πάνω από τα προσωπικά τους συμφέροντα είναι μια κουβέντα - που όσο μας ενδιαφέρει - γίνεται τουλάχιστον από την εποχή του Ησιόδου (Ἔργα καὶ ἡμέραι) και μάλλον δεν θα λήξει στο προβλεπτό μέλλον. Σε κάθε περίπτωση, το βιβλίο συμπληρώνει πολλά και σημαντικά κομμάτια του παζλ που έχει να κάνει με τις πολιτικοοικονομικές διαστάσεις του φαινομένου του πολέμου και του εργώδους τρόπου που ο πόλεμος και η τεχνολογία του συνδιαλέγονται με την πολιτική, για να παίξουν μαζί κεντρικό ρόλο στην ανθρώπινη ιστορία. Ταυτόχρονα αναδεικνύει τα δυνατά και τα τρωτά σημεία των συστημάτων κοινωνικής οργάνωσης των παραδειγμάτων που αναλύει. Μιλάμε για ένα σαφώς καλογραμμένο βιβλίο, το οποίο διέπεται από ξεκάθαρα νοήματα, είτε συμφωνούμε, είτε διαφωνούμε με τη μεθοδολογία και την ιδεολογία του συγγραφέα του, ανοίγοντας νέους ορίζοντες σε μια συζήτηση που για κάποιους ιδεολογικούς χώρους ήταν ταμπού έως και πριν λίγα χρόνια.