Στο σχολείο, όλοι λίγο-πολύ αναγκαστήκαμε — ή και δυστυχώς δεν αναγκαστήκαμε — να διαβάσουμε κλασική ελληνική λογοτεχνία. Από αποσπάσματα στον Παπαδιαμάντη μέχρι μισές σελίδες Καζαντζάκη και ένα ποίημα του Σεφέρη που δεν πολυκαταλάβαμε αλλά γράψαμε κάτι στις εξετάσεις. Και όχι, δεν μιλάμε για τον Όμηρο (κανείς δεν τον διάβασε ολόκληρο στο γυμνάσιο, ας είμαστε ειλικρινείς).

Το θέμα είναι πως στην Ελλάδα έχουμε πραγματικά εξαιρετικούς συγγραφείς — άντρες και γυναίκες — που έχουν γράψει αριστουργήματα. Κάποια τα έχουμε διαβάσει. Κάποια τα έχουμε πει ότι τα έχουμε διαβάσει. Και κάποια θα θέλαμε πολύ να τα είχαμε διαβάσει (ίσως δίπλα σε ένα τζάκι, με κουβέρτα και κονιάκ). Σε αυτό το άρθρο, θα αφήσουμε λίγο στην άκρη τα πολυδιαβασμένα «μεγάλα» βιβλία και θα ρίξουμε φως σε μερικούς Έλληνες/Ελληνίδες συγγραφείς και βιβλία που αξίζουν πολύ περισσότερη προσοχή απ’ όση έχουν πάρει μέχρι τώρα.

Πάμε να δούμε 6 από αυτούς.

1. Ζυράννα Ζατέλη

Η Ζυράννα Ζατέλη είναι μία από τις πιο ξεχωριστές φωνές της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Με γλώσσα πλούσια, ατμοσφαιρική και βαθιά λυρική, έχει καταφέρει να δημιουργήσει το δικό της, απόλυτα αναγνωρίσιμο λογοτεχνικό σύμπαν. Τα έργα της είναι πολυεπίπεδα, γεμάτα μυστήριο, όνειρο, θάνατο, έρωτα και βαθιά υπαρξιακά ερωτήματα – και την ίδια στιγμή, τόσο ανθρώπινα.

Έχει τιμηθεί με Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας και θεωρείται μια από τις σημαντικότερες συγγραφείς της γενιάς της. Το πιο γνωστό της έργο είναι η τριλογία που ξεκινά με το «Και με το φως του λύκου επανέρχονται», ένα μυθιστόρημα-σταθμός για τη νεοελληνική πεζογραφία.

Ωστόσο, ένα βιβλίο της που δεν έλαβε ποτέ την αναγνώριση που του άξιζε, είναι το «Ηδονή στον κρόταφο». Πρόκειται για μια νουβέλα διαφορετική από τα άλλα της έργα: μικρότερη σε έκταση, αλλά το ίδιο έντονη και ποιητική. Με γραφή σχεδόν εσωτερική, το βιβλίο αυτό ακροβατεί ανάμεσα στη φαντασία, τη μνήμη και την επιθυμία — μια εξομολόγηση χωρίς χρόνο, που χτυπά ακριβώς εκεί που "χτυπά" και ο τίτλος: στον κρόταφο, εκεί που γεννιούνται οι σκέψεις, ο πόθος και η έκρηξη του λόγου.

2. Στρατής Τσίρκας

Ο Στρατής Τσίρκας θεωρείται ένας από τους κορυφαίους συγγραφείς της νεότερης ελληνικής πεζογραφίας. Γεννημένος στο Κάιρο το 1911, με έντονη πολιτική και λογοτεχνική δραστηριότητα, κατέγραψε με οξυδέρκεια τα αδιέξοδα, τις αναζητήσεις και τις αντιφάσεις του 20ού αιώνα. Η γραφή του είναι βαθιά πολιτική, αλλά και φιλοσοφική, με έντονη αίσθηση ιστορικής και προσωπικής ευθύνης.

Το πιο γνωστό του έργο, η τριλογία Ακυβέρνητες Πολιτείες, έχει μείνει στην ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας ως ένα από τα πιο τολμηρά και σύνθετα μυθιστορήματα της εποχής του. Όμως υπάρχει ένα άλλο βιβλίο, λιγότερο προβεβλημένο, που αξίζει πραγματικά να ανακαλυφθεί: το «Χαμένο Κέντρο».

Πρόκειται για ένα δοκίμιο που συνδυάζει το προσωπικό με το πολιτικό, το φιλοσοφικό με το ιστορικό. Ο Τσίρκας στοχάζεται πάνω στη σύγχυση και τη διάσπαση του ανθρώπου στη μεταπολεμική εποχή. Χωρίς κορώνες ή διδακτισμό, προσπαθεί να εντοπίσει αυτό το "κέντρο" που χάθηκε — στο άτομο, στην κοινωνία, στην κουλτούρα. Είναι ένα βιβλίο που σε καλεί να σκεφτείς, όχι απαραίτητα να συμφωνήσεις, αλλά σίγουρα να σταθείς λίγο πιο ήσυχα απέναντι στα πράγματα.

3. Κώστας Ταχτσής

Ο Κώστας Ταχτσής υπήρξε ένας από τους πιο ειλικρινείς, τολμηρούς και αυθεντικούς συγγραφείς της ελληνικής λογοτεχνίας. Γεννημένος το 1927, έζησε μια ανήσυχη, περιπετειώδη ζωή, γεμάτη μετακινήσεις, αντιφάσεις και συγκρούσεις — μια ζωή που πέρασε σχεδόν αυτούσια μέσα στο έργο του. Το ύφος του ευθύ, προφορικό, σχεδόν εξομολογητικό, γεφυρώνει το προσωπικό με το κοινωνικό, το δράμα με την καθημερινότητα, την τραγωδία με το χιούμορ.

Το «Τρίτο Στεφάνι» είναι αναμφίβολα το έπος του. Ένα πολυφωνικό, ζωντανό πορτρέτο της νεοελληνικής κοινωνίας μέσα από τις φωνές δύο γυναικών που αφηγούνται τις ζωές τους — και μαζί τους, όλη τη χώρα, από τη Μικρασιατική Καταστροφή μέχρι τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Είναι ένα από τα σημαντικότερα ελληνικά μυθιστορήματα του 20ού αιώνα, διαχρονικό και συγκλονιστικά ανθρώπινο.

Όμως, ο Ταχτσής δεν είναι μόνο αυτό. Έχει γράψει και μικρότερα, πιο «σιωπηλά» κείμενα, που αξίζουν την προσοχή μας. Το «Καφενείο το Βυζάντιο» είναι ένα από αυτά — μια σύντομη, προσωπική αφήγηση με την ωμότητα και την ειλικρίνεια που χαρακτηρίζει όλο του το έργο. Και το «Η γιαγιά μου η Αθήνα», αν και ημιτελές, είναι μια συγκινητική, γεμάτη νοσταλγία ματιά στην πόλη και τον χρόνο, όπως μόνο ο Ταχτσής μπορούσε να την αφηγηθεί: άμεσα, τρυφερά και με πικρό χιούμορ.

4. Μάρω Δούκα

Η Μάρω Δούκα είναι μία από τις πιο σταθερές και πολυβραβευμένες φωνές της ελληνικής λογοτεχνίας από τη Μεταπολίτευση και μετά. Με βαθιά πολιτική και κοινωνική ματιά, αλλά και με σταθερό προσανατολισμό στον άνθρωπο, έχει χτίσει ένα έργο που συνδυάζει την ιστορία με την προσωπική αφήγηση, το τραύμα με τη λογοτεχνική δύναμη.

Το πιο γνωστό της έργο, η Πλωτή Πόλη, έχει αγαπηθεί όσο λίγα και παραμένει σημείο αναφοράς για τη λογοτεχνία της Μεταπολίτευσης. Όμως ένα βιβλίο που αξίζει πολύ περισσότερη προσοχή απ’ όση έχει πάρει, είναι το Η Πηγάδα.

Πρόκειται για ένα εξαιρετικό, σκληρό αλλά και απόλυτα ανθρώπινο μυθιστόρημα, που φωτίζει τον Εμφύλιο από μια οπτική που δεν διαλέγει «στρατόπεδα». Η Δούκα, με τόλμη και ευαισθησία, διεισδύει στη μνήμη και στο τραύμα, χωρίς διδακτισμό ή ηρωοποίηση, δίνοντας φωνή στους "απλούς" ανθρώπους της ιστορίας – αυτούς που βρέθηκαν στη δίνη χωρίς επιλογή. Η γραφή της είναι λιτή, καθαρή, αλλά γεμάτη συναισθηματική ένταση.

5. Περικλής Κοροβέσης

Ο Περικλής Κοροβέσης υπήρξε από τις πιο ειλικρινείς, αιχμηρές και ασυμβίβαστες φωνές της σύγχρονης Ελλάδας. Αγωνιστής, συγγραφέας, δημοσιογράφος και πολιτικός, αλλά πάνω απ’ όλα ένας άνθρωπος που δεν φοβήθηκε να πει την αλήθεια, ούτε όταν πονούσε, ούτε όταν δεν “ταίριαζε”. Η γραφή του είναι λιτή, άμεση, σχεδόν καθημερινή — και γι’ αυτό τόσο δυνατή.

Το πιο γνωστό του έργο, οι Ανθρωποφύλακες, είναι ένα ντοκουμέντο-κραυγή. Μαρτυρία των βασανιστηρίων που υπέστη κατά τη διάρκεια της Χούντας, το βιβλίο αυτό διαβάζεται σαν λογοτεχνία, αλλά χτυπά σαν πολιτική πράξη. Παρά την τεράστια σημασία του, παραμένει σχεδόν “ανεπίσημο” στη συλλογική λογοτεχνική συνείδηση — ίσως γιατί δεν χαρίζεται, δεν ωραιοποιεί, δεν ξεχνά.

Όμως ο Κοροβέσης δεν σταμάτησε εκεί. Σε βιβλία όπως το Tango Bar και οι Γυναίκες ευσεβείς του πάθους, αποκαλύπτεται μια πιο εσωτερική, ήσυχη αλλά εξίσου ειλικρινής πλευρά. Οι ιστορίες του κινούνται ανάμεσα στον έρωτα, τη μοναξιά, τις ρωγμές της καθημερινότητας. Ο λόγος του παραμένει κοφτός, καθαρός, γεμάτος υπόγεια ένταση.

6. Ιωάννα Καρυστιάνη

Η Ιωάννα Καρυστιάνη είναι από εκείνες τις συγγραφείς που δεν γράφουν απλώς ιστορίες — δημιουργούν κόσμους. Με φόντο συνήθως τα νησιά, τη θάλασσα, τις μικρές κοινότητες, τις σιωπές και τις απώλειες, οι ήρωές της είναι άνθρωποι απλοί και σύνθετοι μαζί. Η γραφή της είναι πυκνή, στοχαστική και γεμάτη συναίσθημα, χωρίς περιττά στολίδια. Ξέρει να λέει πολλά με λίγες λέξεις — κι αυτό είναι σπάνιο.

Γεννημένη στα Χανιά, με ρίζες μικρασιατικές, ξεκίνησε ως σκιτσογράφος και αρθρογράφος πριν στραφεί στη λογοτεχνία. Το πρώτο της βιβλίο, Η κυρία Κατάκη, μια συλλογή διηγημάτων, έγινε αμέσως γνωστό — αλλά η ευρύτερη αναγνώριση ήρθε με το Μικρά Αγγλία, ένα μυθιστόρημα για τη ζωή, τις γυναίκες και τα ανείπωτα πάθη στην Άνδρο του Μεσοπολέμου. Το βιβλίο απέσπασε το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος και μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο από τον Παντελή Βούλγαρη.

Η Καρυστιάνη γράφει για τις απώλειες που δεν φωνάζουν, για τα άγχη που δεν λέγονται, για τις οικογένειες που κρατιούνται από σιωπές. Είναι από τις συγγραφείς που διαβάζονται αργά — όχι γιατί κουράζουν, αλλά γιατί πρέπει να σταθείς λίγο σε κάθε πρόταση.